Jean-Charles Langlois Επικοινωνία του Γάλλου στρατηγού Maison και του Ibrahim πασά, Ναβαρίνο, Σεπτέμβριος 1828. Γαλλική παρέμβαση στην Πελοπόννησο (1828-1833). Διαστάσεις: 197 x 267 εκ. Πλαίσιο: 203 x 272,5 x 7,5 εκ. Υλικό και τεχνική: λάδι σε καμβά.

Συντάκτης: Nicolas FERNANDEZ-BOUVERET

Το 1829, η Πελοπόννησος, που ήταν πλέον ένα πεδίο θανατηφόρων μαχών που χτυπήθηκε από φωτιά και σίδερο, και ποτίσθηκε από το αίμα πολλών αγωνιστών, μετατράπηκε σε πεδίο ποικίλης έρευνας, με την ώθηση που προσέφεραν τα γαλλικά στρατεύματα και οι Γάλλοι επιστήμονες που τα συνόδευαν.

En 1829, le Péloponnèse, alors champ de bataille meurtri par le feu et l’acier, et nourri par le sang de nombreux belligérants, est transforméen un champ de recherches variées sous l’impulsion de troupes et de scientifiques français. L’expédition de Morée, à la fois scientifique et militaire, marque d’une grande ampleur le pays, de part le changement géopolitique dont elle signe l’aboutissement et le renouveau de l’esprit scientifique qui en découle.Cette expédition se déroule durant l’achèvement de ce qui fut, de 1821 à 1832, la Guerre d’indépendance grecque. Alors que l’Empire ottoman est l’« homme malade de l’Europe », comme le surnomma le tsar Nicolas I er , en décadence depuis le XVIII e siècle, le recul de son pouvoir sur ses provinces européennes s’accélèrent dès l’ouverture du XIX e siècle. Plus que de l’intérêt pour les grandes puissances européennes, la déliquescence de l’Empire du sultan Mahmoud II, éveille l’espoir des peuples chrétiens balkaniques. Ceux-ci doivent endurer la domination turque qui leur interdit un certains nombre de liberté, dont, le droit de posséder des terres, de monter à cheval ou de constituer des armées. La frustration et les nombreuses révoltes, surtout serbes, agitent la rébellion des Grecs qui se soulèvent contre les Turcs en 1821, proclamant en janvier 1822, à Epidaure, leur indépendance. Cependant, en
l’absence d’aide extérieure et par l’affaiblissement des insurgés due à leur divisions internes, les Turcs reprennent l’initiative. Avec l’appui du sultan égyptien Méhémet-Ali, l’insurrection des indépendantistes grecs est réprimée, le Péloponnèse ravagé et des populations sont
massacrées, comme à Chio en avril 1822.

Sous le regard indifférent des grandes puissances européennes, bien trop occupées à respecter l’esprit de la Sainte-Alliance qui soutient le droit des souverains légitimes et non le droit des peuples à disposer d’eux-mêmes, un mouvement philhellène traverse le Vieux
continent. L’opinion publique se range peu à peu derrière les Grecs. Malgré cela, les puissances européennes ne compte toujours pas agir. C’est alors que contre toute attente, une opération navale anglo-franco-russe coule la flotte égyptienne à Navarin en 1827. L’intervention des puissances européennes est décisive et la Grèce, par le traité d’Andrinople, est déclarée indépendante en 1829. La France a durant cette guerre une place importante : elle intervient en Morée contre les forces turques. Cette expédition en Morée, comme nous l’avons
évoquée précédemment, n’a pas qu’une fonction militaire. Aux forces armées s’ajoutent divers savants de disciplines variées, allant des sciences dites « dures » à l’étude de l’art, en passant par les sciences humaines.

L’expédition, apparaît alors comme un tournant. L’historien avide de l’étudier, à l’aide de sources notamment littéraires comme des témoignages écrits ou des comptes-rendus scientifiques, peut alors se demander pourquoi l’expédition de Morée, plus qu’un événement qui serait somme toute anodin à l’échelle de l’histoire du XIX e siècle, est en réalité un symbole d’une rupture et d’un renouveau du rapport qu’entretiennent les Européens avec leur monde présent et leur monde passé ? De fait, l’expédition constitue le point culminant d’un
retournement politique, les puissances européennes appuyant un soulèvement national. De plus, l’expédition marque un renouveau de l’esprit scientifique, que ce soit dans l’étude des sciences géophysiques ou des sciences humaines. Enfin, elle se déroule dans un contexte marquée par une nouvelle préhension du monde antique, à l’époque où une écriture romantique de l’histoire prédominait.

*

L’expédition de Morée apparaît comme le point culminant d’un retournement géopolitique. Si elle peut s’aborder comme une anomalie géopolitique, faisant suite à un retournement inattendu de la part des grandes puissances européennes, c’est par leur soutien à une cause
nationaliste.

Le Congrès de Vienne, de septembre 1814 à juin 1815, redessina les frontières de l’Europe, qui furent pour le moins bousculées par l’expansion de l’Empire de Napoléon I er . A la suite de la défaite de l’Empereur français, ses ces vainqueurs, notamment l’Autriche, la Prusse, la Russie et l’Angleterre, travaillèrent plus à satisfaire leurs volontés d’hégémonie qu’à tenir compte du droit des peuples à disposer d’eux-mêmes. La Sainte-Alliance, puis la Quadruple Alliance, entre les principales puissances européennes, marquèrent leur désir de protéger la souveraineté territoriales des souverains et de réprimander les revendications nationalistes.

Pourtant, les puissances européennes sont intervenues à la faveur des indépendantistes grecs. Comment expliquer cela ? Il faut plus rejeter la faute sur la conjoncture, que sur de réelles convictions des puissances européennes. Malgré le développement d’une sympathie de l’opinion publique vis-à-vis de la Grèce, les puissances rechignaient à intervenir. Le tsar favorable au soulèvement pour des raisons religieuses (les Grecs étaient orthodoxes) et géostratégiques (volonté de contrôler les détroits turcs), vit ses ardeurs refroidies par l’opposition de l’Autriche, de la Prusse et de la Grande-Bretagne. Pourtant, si l’intervention européenne tarda à se montrer, à l’initiative de Nicolas I er , elle eut lieu. Le tsar se moquant du concert européen adressa un ultimatum au Sultan ottoman, pas par sympathie pour les Grecs orthodoxes, mais pour des raisons géopolitiques craignant que la Russie gagne alors en influence territoriale dans la région, l’Angleterre de Canning, y ayant des intérêts principalement économiques, par le traité de Londres, enclencha l’engrenage de l’aide aux Grecs. C’est alors qu’une flotte anglo-franco-russe coule la flotte égyptienne à Navarin le 20 octobre 1827. Il fallait mener une expédition terrestre. L’Angleterre n’en voulait pas. Mais elle refusait la possibilité d’une descente de l’armée russe, vers le Sud, alors en guerre contre l’Empire Ottoman.

L’expédition militaire en Morée revint donc à la France, alors agitée par une opinion favorable au soulèvement grec. 80 millions de francs-or furent alloués par la Chambre des députés afin de financer le corps expéditionnaire d’environ 15 000 soldats, partagé en 3 brigades, elles mêmes chacune partagées en 3 régiments d’infanterie. Un régiment de cavalerie, 4 compagnies d’artillerie et 2 compagnies de génies étaient aussi de la partie. Une soixantaine de navires furent mobilisés pour l’expédition, afin de transporter les troupes, les armes, le matériel, les vivres, les chevaux et l’argent à donner au gouvernement provisoire grec. Les Français, comme T. Quinctius Flamininus durant la deuxième guerre de Macédoine (200 – 197 avant notre ère), se montraient généreux, libérateurs, pour mieux affirmer leur impérialisme. La flotte commença à arriver dans la baie de Navarin le 29 août 1828. Débarquées le lendemain, les troupes furent accueillies en liesse par la population locale. Le 16 septembre, l’ensemble de l’armée était arrivée. Il fallut attendre le 7 septembre pour que Ibrahim Pacha, fils de Méhémet Ali, chargé de sa mission en Grèce, accepte d’évacuer ses troupes. Le 5 octobre, les troupes égyptiennes finirent d’être rembarquées. La Morée, ou Péloponnèse, n’étaient plus que défendue que par des soldats ottomans retranchés dans diverses places fortes. Les troupes françaises devaient alors les « vider » de leurs occupants et les remettre entre les mains des Grecs.

Le 6 octobre, le 16 e régiment rejoignit le siège de Navarin. La forteresse fut prise : elle n’était tenue que par 250 hommes qui finirent par se rendre. Puis ce fut le tour de Modon, puis de Codon, qui furent prises malgré des difficultés. Patras capitula, puis le « Château de Morée », sous les ordres de Hadji-Abdallah, alors Pacha des 2 lieux. C’est alors que les agas (officiers militaires) en charge du château refusèrent d’obéir aux ordres du pacha, qu’ils jugèrent traître et décidèrent de tenir le fort. Ce château était un point stratégique important : il gardait l’entée du golfe de Corinthe. Malgré une tentative de négociation avec les agas, ceux- ci refusèrent de se rendre. Les troupes françaises portèrent le siège devant le château. Le 30 octobre, l’artillerie française fit feu sur le fort, ouvrant alors une brèche. Un parlementaire turc essaya alors de négocier avec le général Maison, qui leur accorda une demi-heure pour déguerpir, sans emporter ni armes, ni bagages. Ce siège, malgré la victoire des troupes françaises, leur avait coûté 25 hommes.

Début novembre, la Morée avait été évacuée des derniers Turcs et Égyptiens. Les troupes françaises furent alors progressivement rapatriées, et il fallut attendre janvier 1833 et l’arrivée en Grèce du roi Othon pour que la présence française disparaisse du pays. Malgré sa courte durée, l’expédition de Morée, apogée de l’intervention militaire européenne en Grèce, fut riche en conséquence géopolitique, pour la Grèce, comme pour la France.

La volonté d’indépendance des Grecs eut des répercussions sur le plan international. D’abord insurrection face à l’oppresseur turc, le conflit pris donc une tournure internationale, brisant l’équilibre du Congrès de Vienne. Pour la première fois, trois puissances européennes interviennent pour soutenir une insurrection nationaliste. Comme l’explique l’historien Benoît Pellistrandi « en faisant place à un nouvel État, l’équilibre de Vienne est rompu ». Plus qu’importante pour la Grèce, désormais indépendante, grâce à l’intervention navale, puis terrestre, la nécessite d’une intervention française en Morée, traduit l’importance de la rivalité entre Britanniques et Russes. Les 2 puissances rivales sortirent toutes deux bénéficièrent du conflit : alors que l’influence russe augmenta dans les Balkans, celle des Britanniques s’affirma en Méditerranée orientale.

Finalement, la principale puissance bénéficiaire des conséquences de l’expédition est celle qui la mena, la France. De part son intervention en Morée, elle qui avait été mis hors-jeu du concert européen suite à la défaite de Napoléon I er se réjouit d’y être réhabilitée. Cette expédition débarrassant la péninsule de la présence égyptienne et la Morée de la présence ottomane, il ne restait plus qu’à la nouvelle nation la tâche de débarrasser la Grèce centrale des dernières poches de résistance turques.

L’expédition de Morée marque la dernière étape d’un retournement politique majeur, remettant la France au centre de la diplomatie européenne, tout en permettant à une nation de se former. A l’expédition militaire française, s’ajoute une expédition scientifique qui, elle aussi, marque un tournant dans son domaine.

*

L’expédition scientifique de Morée, débutée en mars 1829, de par son organisation, son déroulement, ses études et découvertes, se place à la charnière de 2 manières de concevoir la science, entre déclin des entreprises personnelles et affirmation d’une rigueur proprement scientifique. Elle se composait de 19 savants qui se positionnaient dans une des 3 sections, entre sciences physiques, archéologie et architecture et sculpture.

Une des tâches principales fixée par l’État français (dont nous aborderons le rôle ultérieurement), était la cartographie du Péloponnèse. Cette nécessité d’une cartographie à grande échelle, plus que découlant d’une réelle volonté scientifique, reflète de fait les intérêts géostratégiques de la France. Comme l’avait écrit Louis-Victor de Caux, alors ministre de la guerre « on favorisera […] les intérêts commerciaux de la France en rendant ses relations plus faciles, et l’on sera surtout utile à nos forces de terre et de mer, qui pourraient être dans le cas d’agir dans cette partie de l’Europe ». En résulte la confection d’une carte extrêmement détaillée, au 1/200 000 e . Malgré certains défauts, comme la représentation des reliefs, elle est d’une qualité supérieure à la plupart des cartes de l’époque. L’expédition donna aussi lieu à des observations géologiques, notamment sur le mécanisme de formation des montagnes, des lacs et autres entités marquant le paysage de l’héritage d’un passé lointain, des temps géologiques. Malgré la richesse des observations, rien de concluant n’aboutit, les scientifiques préférant tempérer leurs ardeurs et éviter toute généralisation.

Bory de Saint-Vincent, en plus d’avoir la charge de l’expédition, étudia tout particulièrement la botanique. Il collecta des plantes et, de retour en France, il les identifia et les décrivit. Son ouvrage Flore de Morée, écrit à la suite de l’expédition, fait part de plus de 1500 espèces. De plus, l’expédition permit de démontrer la présence de chacal dans cette partie du monde. A ces nombreuses observations et données recueillies par les professionnels de sciences « dures », s’ajoutent, notamment et surtout, de multiples découvertes dans les domaines des arts et des humanités.

La section d’archéologie avait fort à faire : son programme consistait à repérer 80 sites antiques. Malheureusement, et malgré sa relative réussite dans la recherche d’inscriptions, cet objectif ne put être atteint, en raison, d’une part, des conditions physiques des scientifiques atteints de fortes fièvres et de maladies, et d’autres part, de discordes et de non attente entre les membres de la section. Léon-Jean-Joseph Dubois, qui avait à charge cette section, ne réussit pas à y faire régner l’ordre et tous se dispersèrent. Le travail des archéologues, trop éparse pour être publiés, fut en réalité mené par la section d’architecture et de sculpture.

Cette section entreprit l’étude de nombreux sites : Coron, Modon, Pylos, Messène, Magalopolis, Sparte, Argos, Mycènes, les Cyclades, Epidaure, Némée, Corinthe, Patras, Athènes, Salamine et bien d’autres. Mais si un site mérita toute l’attention des chercheurs se ce fut bien Olympie. L’expédition y passa près de 6 semaines. Malgré quelques premiers voyages sur le site au cours du XVIII e siècle, les fouilles débutèrent sérieusement en cette année 1829. A l’aide d’une technique de fouille rationnelle, basée sur le quadrillage et sur des sondages du lieu, l’équipe put mettre au jour le positionnement du temple de Zeus. En outre de ces diverses explorations, l’équipe d’Abel Blouet, désigné par l’Institut de France pour la diriger, étudia avec professionnalisme l’architecture des monuments et autres antiquités de la région. En résulte un grand nombre de dessins, de plans, de relevés, ainsi même que des restaurations de construction antiques.

Plus qu’un intérêt pour les vestiges laissés là par les ravages du temps, l’expédition se focalisa sur les Grecs anciens. Un des membres de la section d’archéologie, le philologue Edgar Quinet, se trouva particulièrement intéressé par la sociologie et l’anthropologie des Grecs. Il fit alors une description de la société grecque antique, entre enquête statistique sur la démographie, travaux sur l’imposition, sur les élections, sur le rôle des temples, sur les conflits entre les partis politiques et même sur les luttes entre les classes sociales. L’intérêt porté aux êtres humains même ne s’arrête pas là. Preuve en est, le recours systématique à la littérature antique pour s’aiguiller dans une région qui leur était inconnue. L’itinéraire choisi repris celui de Pausanias, explorateur de la Grèce du second siècle de notre ère. De plus, la vérification des textes antiques tels que ceux d’Homère ou de Strabon était de mise en premier lieu, lors de l’exploration des sites. Malgré ce genre de méthodes qui pourraient, d’un point de vue actuel, paraître arriérées, l’expédition de Morée, en plus de ses nombreuses découvertes, embraye le pas d’un renouveau dans la manière d’étudier le passé.

En contraste avec ce que Bernard Lepetit appelait « le mouvement des voyages individuels », l’expédition de Morée, comme celle d’Égypte avant elle, signe l’apparition d’un nouvel archétype d’expédition scientifique : la mission militaro-scientifique. L’expédition de Morée découle de fait d’une volonté de l’État français, du ministère de l’Intérieur plus précisément. Bien que les objectifs des missions des chercheurs ne sont pas ordonnés par l’État (même si celui-ci était très intéressé par la constitution d’une carte du Péloponnèse), le travail de terrain se fait du moins en présence d’une force armée, du plus avec son aide directe. Comme l’expliqua G. Basalla, la science occidentale exploratoire mutait vers un « stade colonial ». La science, de part l’appuie étatique dans sa réalisation, soutient une forme d’impérialisme : ce n’est pas le nouvel État grec qui a à charge première de mener à bien une expédition de recherche scientifique, mais une puissance étrangère, ici la France.

Allant de pair avec l’appui d’une force militaire, il découle de cette expédition en Morée une certaine rigueur. Celle-ci est double, de part les conditions matérielles et conjoncturelles de sa conduite et part la discipline quasi militaire qui l’habite. En effet, Saint-Vincent, chargé de la conduite de l’expédition scientifique, discipline ses camarades ce qui permet au groupe de ne pas perdre sa cohésion alors que les sections se divisent afin de couvrir une part plus grande de Morée. Malgré cela, la traversée de la région est lente du fait des nombreuses explorations. Comme l’écrit Saint-Vincent : « Employant beaucoup de temps à chasser, à examiner et à casser des roches, à herboriser et à faire des croquis topographiques, nous cheminions lentement ». De plus, des troupes accompagnaient les scientifiques, l’expédition se déroula donc, si l’on puis dire en caricaturant abusivement, en branle-bas de combat. Au fur et à mesure de l’expédition, à l’approche de l’été, les conditions de vie des participants s’amenuisèrent. Moustiques et fièvres rejoignaient la partie. Les savants durent être hospitalisés d’urgence. Sauvés de peu, ils rembarquèrent vers l’Hexagone le 31 juillet. Seuls Bory Saint-Vincent, et les géographes Peytier et Servier décidèrent de rester en Morée. Prévue pour une durée d’un an, l’expédition scientifique ne tenue, en fait, que 6 mois.

Rigoureuse fut l’expédition, certes, mais pas autant que l’organisation du travail scientifique en lui-même. Ainsi que l’expliquait Olga Polychronopoulo, grâce à l’expédition de Morée, on voit « se dessiner les nouvelles tendances de l’exploration archéologique ». En plus de son interdisciplinarité conduisant à l’expression d’un grand travail d’équipe, l’expédition est marquée par de nouvelles attitudes et mentalités. En guise d’exemples parmi d’autres, nous pouvons citer l’apport des sciences naturelles lors de l’exploration ou l’ampleur des relevés architecturaux et épigraphiques. Cette attention pour la rationalisation du travail se dévoile particulièrement lors de la fouille d’Olympie : les tâches sont partagées et les techniques méthodiques (quadrillage, sondages). Même si la science est ici encadrée par l’armée et sans aucun doute au service d’un impérialisme, celle-ci n’est pas sans respect pour l’objet de ses découvertes. Tandis que, sous le commandement de Blouet, la section d’architecture refusa de fouiller si le risque d’endommager les structures était trop grand, le pillage et la chasse aux trésors n’étaient presque pas pratiqués. L’exportation vers la France des 3 métopes (panneaux architecturaux) du temples de Zeus d’Olympie semble être l’exception confirmant la règle. Finalement, voici peut être le fait le plus marquant de l’expédition : par son refus de pratiquer une activité somme toute courante à l’époque lors de l’exploration de sites, le travail scientifique affirme sa rigueur et son respect envers les œuvres du passé. Exemple d’un renouveau dans l’accomplissement d’exploration scientifique, l’expédition de Morée, avec celle d’Egypte avant elle (1778 – 1802) et celle d’Algérie après elle (1839 – 1842), témoigne alors, par le respect accordé aux Anciens, d’une nouvelle préhension de l’Antiquité. Et dans ce cas-ci particulièrement d’une nouvelle vision et utilisation de la mémoire de la Grèce ancienne.

*

L’Europe éprise de l’Antiquité romaine est bousculée lors de l’entrée dans le XIX e siècle. L’Antiquité classique alors de référence est dépassée par une prise de conscience généralisée de l’histoire des nations, dont le mouvement philhellène, à son apogée lors de l’expédition, en est un exemple criant.

Ignorés ou vus par le prisme des Romains, les Grecs antiques n’avaient pas très bonne presse en Occident. Même après la Renaissance, durant laquelle les œuvres classiques furent redécouvertes avec admiration, l’Antiquité grecque restait toujours plus ou moins dans l’ombre de Rome. La plupart du temps, on regardait la Grèce ancienne avec les yeux et les mots des Romains, avec admiration pour certaines figures comme celle d’Alexandre le Grand ou d’Aristote, mais surtout avec dédain et méfiance. La Rome antique restait la référence, Napoléon Bonaparte était d’abord Grand Consul, à l’image de Jules César, avant de devenir Empereur. Les institutions françaises étaient avant tout romanisées, comme en témoigne l’existence du Sénat. A contrario, le Siècle des Lumières vit se développer un attrait pour une Grèce antique idéalisée. La philosophie des Lumières, par son emphase avec le concept de Raison, se fit fille des philosophes athéniens. Peu à peu, la vision qu’avait l’élite européenne des Hellènes se métamorphosa. Le peuple justement dominé par l’Empire romain, devint, comme le décrivait Winckelmann, ampli d’une « calme grandeur ».

Derrière pierre posée à la reconstruction d’une mémoire positive de l’Antiquité hellénique, le mouvement romantique, par son attrait pour l’identité et l’histoire, voit en la Grèce le berceau de la civilisation. Face au mal du siècle, causé par d’importants changements politiques, économiques et productivistes, le romantisme est, au moins à ses débuts, un courant, pour ainsi dire, « réactionnaire », idéalisant un passé perdu. Le renouveau culturel se met au service de l’idéologie nationaliste. C’est ainsi que le grec moderne se retrouve épurée de ses éléments turcs et se reconstruit autour du grec ancien.

Le nationalisme romantique n’est pas foncièrement exclusif à sa propre nation. Les Européens ne restent pas fixés sur leur propre histoire mais s’intéressent aussi à celle de leurs congénères. Preuve en est une Europe teintée de philhellénisme dont son apogée fut marquée par l’expédition de Morée. Les luttes des Grecs contre les Ottomans enflammèrent l’opinion publique européenne. Les grands romantiques appelaient à l’aide des révoltés, au nom de principes libéraux et du droits des peuples à disposer d’eux-mêmes. Des comités philhellènes surgissent partout en Europe, de nombreuses œuvres d’art illustrent le combat des Grecs telles que Scène des massacres de Scio et La Grèce sur les ruines de Missolonghi de Delacroix, tandis que Chateaubriand, Byron, Hugo et bien d’autres rédigent discours et propagandes à la faveur des insurgés. La quantité de propagande écumée un peu partout sur le continent permettait de tenir vivant l’engouement des populations pour la guerre civile, tout en donnant mauvaise conscience aux gouvernants. Les divers arts, littératures comme peintures, exaltaient l’idée de la révolte, du sacrifice, transformant la vision de la Grèce antique qui, auparavant cadre de scènes divines et magiques, bordées de nymphes et de créatures mythologiques, devenaient le champ de bataille des héros, des palicares, fils de Périklès. Les Grecs insurgés des années 1820 étaient comparés aux héros de la Grèce homérique. Le passé était mêlée au présent, en témoignent une certaine littérature dont l’exemple le plus connu est La Grèce moderne et ses rapports à l’Antiquité de Quinet. Européens du XIX e siècle et Grecs antiques avaient dès lors, la même vision de l’adversaire : le combat confrontant Hellènes et Ottomans aujourd’hui était le même qui confrontait Civilisation et Barbarie hier. De toute part de l’Occident, des volontaires partent en Grèce pour y porter leur aide, comme Prométhée porta autrefois le feu aux Hommes.

Cette ébullition intellectuelle en faveur des Grecs eut un impact sur les populations, mais aussi peut être sur la géopolitique. Canning, dirigeant la Grande-Bretagne, comme Charles X étaient tout deux fervents philhellènes. Leur sympathie affirmée pour les Grecs put contribuer à leur choix d’intervenir en faveur du futur État-nation. Ce point reste cependant à relativiser, car il est certain que l’intervention en Grèce découla principalement d’enjeux purement géostratégiques. L’expédition scientifique en elle même découle de l’attrait qu’avaient les Européens vis-à-vis de la Grèce antique, d’où le grand nombre de lieux visités ou l’attention portée à la rigueur du travail archéologique. Plus que de la découvrir, les explorateurs de Morée revivent l’Antiquité. Quinet fit même une prière à Jupiter au sommet de l’Ithôme.

*

L’expédition de Morée, non contente d’être la finalité d’un retournement géopolitique majeur, est aussi et surtout l’expression d’un nouvel amour de la civilisation antique. Changeant la vision qu’ont les Européens de la situation de leur continent, elle marque aussi et surtout l’aboutissement d’une nouvelle logique de contemplation et d’étude du passé. Les puissances contemporaines comme la mémoire antique servent dès lors le concept de nation, loin de la vision monolithique d’un passé seulement romain et d’un présent à jamais fixé par les décisions de 1815. Une nouvelle utilisation d’un passé idéalisé se met en place, tandis qu’un renouveau touche les milieux scientifiques qui se professionnalisent et adoptent une rigueur respectueuse des realia.

L’efficacité de l’expédition savante fut telle que, en 1846, fut fondée une institution scientifique française, l’École d’Athènes, afin de perpétuer l’excellent travail des chercheurs. Plus tard, plus que les Romains, ce seront les Grecs qui seront des modèles politiques. En 1848 éclate en France une révolution démocratique. L’Athènes idéalisée d’autrefois sera alors un modèle à suivre. Et si l’intérêt de l’expédition scientifique, comme du nationalisme grecque, semble essentiellement se poser sur la période antique, elle n’en néglige pas le Moyen Âge, comme en témoignent les recherches portées sur la Grèce byzantine.

Bibliographie
Serge BERSTEIN, Pierre MILZA. Histoire du XIX e siècle, p. 74 – 85 et 178 – 180.Paris, Hatier, 1995.

Abel BLOUET. Expédition de Morée. t. I, p. 6 à 12.

Numa BROC. Les grandes missions scientifiques françaises au XIXe siècle (Morée, Algérie, Mexique) et leurs travaux géographiques, pp. 319-358. Revue d’histoire des sciences, 1981.

Roland et Françoise ETIENNE, La Grèce antique, p. 60-61. Gallimard, 1990.

Richard GLOGG. A Concise History of Greece, p. 37-38.

A. HUGO, France militaire. Histoire des armées françaises., tome 5, p. 316-317.

Pierre MORET et Alessia ZAMBON. « Les premiers voyageurs à Messène : De Cyriaque d’Ancône à l’expédition de Morée » dans Revue Archéologie. N°61, Presse Universitaire France, 2016, p. 95 – 99.

Benoît PELLISTRANDI. Les relations internationales. De 1800 à 1871, p. 58 à 62. Paris, A. Colin, 2010.

Steven RUNCIMAN dans l’Introduction de Fani-Maria TSIGAKOU, The Rediscovery of Greece, p.7. Thames & Hudson, 1981.

Bory de SAINT-VINCENT. Expédition scientifique de Morée. Section des sciences physiques., tome II Géographie et géologie., p. 18. dans Bernard Lepetit, article cité, p. 109.

Georges-Henri SOUTOU. L’Europe de 1815 à nos jours, p. 53, 54. Paris, PUF, Nouvelle Clio, 2015.

Alessia ZAMBON. Aux Origines de l’archéologie en Grèce : Fauvel et sa méthode, p. 16-17. Paris, cths et INHA, 2014.

Χριστίνα Σωτηροπούλου

Η σημαντικότερη παραγωγή κεραμικών με θέματα βασισμένα στην Ελληνική Επανάσταση και τον φιλελληνισμό, καταγράφεται στη Γαλλία.

Εικόνα 1. Ο Μάρκος Μπότσαρης στο στρατόπεδο των τούρκων και Έλληνες λαμβάνουν ευλογία στο Μεσολόγγι, φιλελληνικά πιάτα, εμπίεστη σφραγίδα: Montereau, διάμετρος: 22,5 εκ., συλλογή Ελληνικής Εταιρείας για τον Ελληνισμό και τον Φιλελληνισμό.

Πράγματι, ένα μεγάλο μέρος της γοητείας αυτών των κεραμικών πιάτων έγκειται στο γεγονός πως αποτελούν, κατά κάποιο τρόπο, τη συνιστώσα πολλών ετερόκλητων παραγόντων που συνέδραμαν σ ’ένα μοναδικό αποτέλεσμα, αφετηρία του οποίου θα πρέπει να θεωρηθεί η ίδια η τεχνική κατασκευής τους, η οποία φέρει μια μακραίωνη ιστορία αφού ανάγει την καταγωγή της στη Μέση Ανατολή. Ωστόσο διαδόθηκε στη συνέχεια στην Ευρώπη κυρίως μέσω Ισπανίας και Ιταλίας, για να περάσει εν τέλει και στην Γαλλία όπου, μετά τις αρχές του 16ου αι, εξελίχθηκε σε βασική οικονομική και καλλιτεχνική δραστηριότητα.[1]. Επιπλέον, στην περίπτωση των κεραμικών πιάτων με φιλελληνικά θέματα, ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει το γεγονός πως για τον διάκοσμο προϊόντων που παράγονταν στην Γαλλία και απευθύνονταν αποκλειστικά στην εγχώρια αγορά, είχε επιλεγεί ως διάκοσμος μια σειρά επεισοδίων εμπνευσμένων από τα γεγονότα της Ελληνικής επανάστασης, πράγμα που υποδεικνύει πως επρόκειτο για γεγονός που είχε μεγάλο αντίκτυπο στη χώρα. Λαμβάνοντας υπόψη πως επρόκειτο για αντικείμενα που προορίζονταν για μαζική παραγωγή και δεν αντικατόπτριζαν απλώς το περιορισμένο ενδιαφέρον μιας μικρής αγοράς, μπορεί κανείς να συμπεράνει εύκολα πως επρόκειτο για ένα ιδιαίτερα δημοφιλές θέμα που είχε κατορθώσει να συγκινήσει μεγάλο μέρος του κοινού. Οι διαστάσεις που έλαβε η κυκλοφορία των αντικειμένων αυτών, φανερώνει την διάδοση και τον δυναμισμό του φιλελληνικού κινήματος στη Γαλλία, όχι μόνο μεταξύ κάποιων συγκεκριμένων ευαίσθητων κοινωνικών ομάδων, όπως πχ οι καλλιτέχνες και οι διανοούμενοι, αλλά και στο ευρύ κοινό.

Σύμφωνα με την Α. Amandry, τρία ήταν τα γαλλικά εργοστάσια φαγιεντιανής που προχώρησαν στην παραγωγή σειρών με θέματα εμπνευσμένα από την Ελληνική Επανάσταση. Ενα στο Choisy le Roi, ένα στο Montereau και ένα στην Τουλούζη.[2]. Κατά την προσφιλή τακτική της εποχής, κάθε εργοστάσιο κυκλοφορούσε για κάθε θέμα σειρές δώδεκα, πιάτων των οποίων τα επιμέρους διακοσμητικά μοτίβα συνιστούσαν παραλλαγές του ίδιου θέματος. Στην προκειμένη περίπτωση του Ελληνικού εθνικοαπελευθερωτικού αγώνα (εικ.2).

Εικόνα 2. Πλήρης σειρά φιλελληνικών πιάτων από το εργοστάσιο της Τουλούζης με υπογραφή Valentin (1830), συλλογή Ελληνικής Εταιρείας για τον Ελληνισμό και τον Φιλελληνισμό.

Ωστόσο, κάθε σειρά διαφοροποιούνταν περαιτέρω, διατηρώντας την ίδια σύνθεση αλλά συνδυάζοντας διαφορετικές διακοσμητικές ταινίες για την πλαισίωσή της ή αλλάζοντας τα χρώματα. Αναλυτικότερα, η Amandry διακρίνει για το εργοστάσιο του Choisy le Roi συνολικά τέσσερις σειρές, 3 ασπρόμαυρες και μια κιτρινόμαυρη  και με 3 διαφορετικές διακοσμητικές ταινίες (εικ.3). Για εκείνο του Montereau διακρίνονται 8 σειρές, με 8 διαφορετικά διακοσμητικά πλαίσια σε ποικιλία χρωμάτων (εικ.4). Τέλος, για εκείνο της Τουλούζης καταγράφονται 4 σειρές, όπου όμως διαφοροποίηση υπάρχει, πλην της διακοσμητικής ταινίας και του χρώματος, και στη σφραγίδα, όπου ως VALENTIN δηλώνονταν η τοποθεσία του δεύτερου, νεότερου εργοστασίου παραγωγής (εικ.5).[3].

Εικόνα 3. Νεαρός Έλληνας πολεμά τον Πασά από σειρά του Choisy le Roi, Εθνικό Ιστορικό Μουσείο.

Εικόνα 4. Ο Μιαούλης κυριεύει τουρκικό πλοίο, Εθνικό Ιστορικό Μουσείο.

Εικόνα 5. Η Αναχώρηση του Έλληνα, από σειρά του εργοστασίου Valentin της Τουλούζης, Εθνικό Ιστορικό Μουσείο.

Το εργοστάσιο στο Choisy le Roi (εικ.6), φαίνεται πως ήταν το πρώτο που κυκλοφόρησε σειρά με φιλελληνικά μοτίβα γύρω στο 1824. Μάλιστα, φαίνεται πως για την εικονογράφηση τους έγινε ειδική παραγγελία κατάλληλων λιθογραφιών στον ζωγράφο Loeillot, ο οποίος ήταν και ενεργό μέλος της φιλελληνικής κοινότητας στη Γαλλία.[4]. Τα ίδια μοτίβα των λιθογραφιών του Loeillot χρησιμοποίησε σε μεγάλο βαθμό για τις σειρές του και το εργοστάσιο της Τουλούζης που κυκλοφόρησαν περίπου το 1829, αν και στην περίπτωση αυτή η ερμηνεία τους είναι πιο ελεύθερη και δεν φαίνεται να προσκολλώνται τόσο πιστά στις αρχικές συνθέσεις.[5].

Εικόνα 6. Φωτογραφία του εργοστασίου στο Choisy le Roi γύρω στο 1910.

Τέλος, οι χρονολογικά ενδιάμεσες σειρές του Montereau, εκτιμάται πως έχουν ως terminus post quem τα τέλη του 1826 και terminus ante quem τη Ναυμαχία του Ναυαρίνου, οπότε και τοποθετούνται στο 1827.[6]. Επίσης, η παραγωγή του Montereau θεωρείται πως υπήρξε εκείνη που διαφοροποιήθηκε περισσότερο από τις λιθογραφίες του Loeillot και είχε πιο ιστορικό χαρακτήρα, με τα ονόματα των πρωταγωνιστών της Επανάστασης συχνά να αναγράφονται στα πιάτα, σε αντίθεση με τις σειρές των δυο άλλων εργοστασίων που υιοθέτησαν πιο γενικευμένους τίτλους για τα αναπαριστώμενα επεισόδια (εικ. 7).

Εικόνα 7. Φιλελληνικά πιάτα από την 5η σειρά του εργοστασίου στο Montereau. (αριστερά) Ο Μιαούλης κυριεύει τουρκικό πλοίο. (κέντρο) Ο Κανάρης στο πυρπολικό του. (δεξιά) Ο Μαυροκορδάτος καταλαμβάνει τουρκικό οχυρό, συλλογή Ελληνικής Εταιρείας για τον Ελληνισμό και τον Φιλελληνισμό.

Μια σειρά του Montereau φέρεται να είναι η πιο επιτυχημένη, αν λάβουμε υπόψη μας πως ξεπέρασε σε διάδοση όλες τις υπόλοιπες σειρές του εργοστασίου μαζί. Η σύνθεση συνδυάστηκε με ένα ειδικά σχεδιασμένο πλαίσιο, με ιδιαίτερα έντονο φιλελληνικό χαρακτήρα αποτελούμενο από δάφνινα στεφάνια που φέρουν τα ονόματα τριών Ελλήνων αγωνιστών συνδυασμένων μ’ εκείνα τριών φιλελλήνων (εικ. 8).

Εικόνα 8. Η σειρά φιλελληνικών πιάτων του Montereau με πλαίσιο από δάφνινα στεφάνια και τα ονόματα Ελλήνων αγωνιστών και φιλελλήνων, συλλογή Ελληνικής Εταιρείας για τον Ελληνισμό και τον Φιλελληνισμό.

Αξίζει να σημειωθεί ότι εκτός από τα πιάτα, τα ίδια εργοστάσια παρήγαγαν και μία πλήρη σειρά από σχετικά αντικείμενα που συμπληρώνουν ένα σερβίτσιο. Σε αυτά περιλαμβάνονται πιατέλες, φλιτζάνια, σουπιέρες, κανάτες, κλπ. Και αυτά τα αντικείμενα χρησιμοποιούν ως επί το πλείστον αντίστοιχα θέματα από την Ελληνική Επανάσταση.

Εικόνα 9. Μικρή σουπιέρα bouillon και φλιτζάνι με φιλελληνικά θέματα (Montereau, π. 1830), συλλογή Ελληνικής Εταιρείας για τον Ελληνισμό και τον Φιλελληνισμό.

Πέραν της Γαλλίας, καταγράφεται παραγωγή κεραμικών και σε άλλες χώρες, όπως στη Γερμανία και την Ιταλία.

Παρουσιάζουμε εδώ δύο παραδείγματα:

α. Το εργοστάσιο Schramberg στη Γερμανία.

 

Εικόνα 10. Φιλελληνικά πιάτα από την Γερμανία με εμπίεστη σφραγίδα: Schramberg (μέσα 19ου αιώνα), α) Kephalos pflanzt die Freiheitsfahne auf den Mauern von Tripolizza auf β) Maurokordatos vertheidigt siegreich Missolunghi γ) P. Mauromichalis erhebt die Messenier in Kallamata, συλλογή Ελληνικής Εταιρείας για τον Ελληνισμό και τον Φιλελληνισμό.

β. Το εργοστάσιο Fontebasso στο Treviso της Ιταλίας.

Εικόνα 11. Φιλελληνικά πιάτα από την Ιταλία (Treviso, Fontebasso, μέσα 19ου αιώνα) με εμπίεστη σφραγίδα: άγκυρα με τα αρχικά R. F. F., α) Teodoro Colocotroni, β) Demetrio Ipsilanti. συλλογή Ελληνικής Εταιρείας για τον Ελληνισμό και τον Φιλελληνισμό. Στην ίδια σειρά ανήκουν τέσσερα πιάτα του Μουσείου Μπενάκη με πορτραίτα του Βύρωνα, του Κανάρη, του Μπότσαρη και του Καραϊσκάκη. Βλ. Risorgimento greco e filellenismo italiano. Lotte, cultura, arte, [κατ. έκθεσης], Ρώμη 1986, σ. 248.

Η παραγωγή κεραμικών με διακόσμηση εμπνευσμένη από την Επανάσταση του  1821 συνεχίζεται  στην Γερμανία και την Ιταλία μέχρι το μέσο του 19ου αιώνα περίπου.

Αυτή η στροφή σε φιλελληνικά θέματα στην διακόσμηση των πιάτων τον 19ο αιώνα ήταν σχετικά βραχύβια, καθώς, όπως ήταν αναμενόμενο, μετά την δημιουργία του νέου Ελληνικού κράτους το ενδιαφέρον του κοινού στράφηκε και σε άλλα θέματα, πιο επίκαιρα, που ήρθαν στο προσκήνιο. Σε ότι αφορά την εικονογραφία, σε κάθε περίπτωση θέματα σχετικά με την κλασσική Ελλάδα ήταν πάντα στα ενδιαφέροντα του κοινού.

Ωστόσο, η ένταση και τη σημασία του φαινομένου αυτού, είναι σημαντική. Ο φιλελληνισμός της εποχής εκείνης αποτελούσε την έκφραση ενός γνήσιου ενδιαφέροντος προς έναν αδελφό λαό που οι Ευρωπαίοι ένιωθαν πολύ κοντά τους παρά τις αντίξοες ιστορικές συνθήκες, το οποίο δεν περιορίζονταν σε κάποιες μεμονωμένες μικρές και πολύ περιορισμένες ομάδες του πληθυσμού, αλλά ήταν ευρύτατα διαδεδομένος σε όλα τα κοινωνικά στρώματα, και η παραγωγή των κεραμικών με φιλελληνικά θέματα, τόσο στη Γαλλία, όσο και σε άλλες χώρες της Ευρώπης, αποτελεί αδιάσειστο τεκμήριο.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Amandry, Αγγελική, Η Ελληνική Επανάσταση σε γαλλικά κεραμικά του 19ου αι, Αθήνα, Πελοποννησιακό Λαογραφικό ίδρυμα, 1982.

Jean Rosen, La faïence en France du XIIIe au XIXe siècle: technique et histoire. ΗΑL Archives Ouvertes, pp.163, https://halshs.archives-ouvertes.fr/halshs-01973891/file/Rosen%202018.pdf, πρόσβαση 1 Οκτωβρίου 2019.

ΥΠΟΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

[1][1] Jean Rosen, La faïence en France du XIIIe au XIXe siècle: technique et histoire. ΗΑL Archives Ouvertes, pp.163, https://halshs.archives-ouvertes.fr/halshs-01973891/file/Rosen%202018.pdf, πρόσβαση 1 Οκτωβρίου 2019.

[2][2]  Amandry, Αγγελική, Η Ελληνική Επανάσταση σε γαλλικά κεραμικά του 19ου αι, Αθήνα, Πελοποννησιακό Λαογραφικό ίδρυμα, 1982.

[3][3] Amandry, σελ. 32, 40, 44.

[4][4] Amandry, σελ.34, 38.

[5][5] Amandry, σελ.49.

[6][6] Amandry, σελ.37

Η ΕΕΦ αποτίνει φόρο τιμής στον Clement Hugh Gilbert Harris (8 Ιουλίου 1871 – 23 Απριλίου 1897), ο οποίος πολέμησε ως ήρωας και πέθανε για την ανεξαρτησία της Ελλάδας στον ελληνοτουρκικό πόλεμο του 1897. Ο Clement Harris ήταν ένας πλούσιος και χαρισματικός  Αγγλoς πιανίστας και συνθέτης.

Γεννήθηκε στο Λονδίνο (Wimbledon) και σπούδασε εσωτερικός στο Harrow. Στη συνέχεια σπούδασε μουσική στη Γερμανία (Φρανκφούρτη), όπου ήταν μαθητής της Clara Schumann (συζύγου του συνθέτη Robert Schumann). Ήταν φίλος του Oscar Wilde και του Siegfried Wagner (γιού του διάσημου συνθέτη Richard Wagner και εγγονού του πιανίστα / συνθέτη Franz Liszt), ο οποίος αποφάσισε να επιλέξει καριέρα μουσικού και συνθέτη χάρη στην ενθάρρυνση του Harris.

Κατά τη διάρκεια ενός ταξιδιού στην Ασία, ο Harris σχεδίασε το «Paradise Lost», βασισμένο στο ομώνυμο έργο του Milton, το σημαντικότερο συμφωνικό του ποίημα. Το έργο ολοκληρώθηκε το 1895 και εκτελέστηκε εκείνη την χρονιά στο Bad Homburg της Γερμανίας, παρουσία του Πρίγκηπα της Ουαλίας, του βασιλιά του Βελγίου, και διάφορων μεγάλων Δουκών και Δουκισσών. Η Αγγλική πρεμιέρα πραγματοποιήθηκε το 1905 στο Birmingham Town Hall, οκτώ χρόνια μετά το θάνατο του Harris.

Ο Clement Harris ήταν ένας ενθουσιώδης θαυμαστής του ελληνικού πολιτισμού. Ταξίδεψε στην Ελλάδα και έμαθε Ελληνικά το 1896 στην Κέρκυρα. Στη συνέχεια, στο ξέσπασμα του ελληνοτουρκικού πολέμου του 1897, οργάνωσε ένα σώμα μισθοφόρων για να αγωνιστεί για την ανεξαρτησία της Ελλάδας. Μετέβη στην ηπειρωτική Ελλάδα με τον εισαγγελέα της Κέρκυρας, Κυργύσιο, σε πλοίο γεμάτο πυρομαχικά που προοριζόταν για το μέτωπο στην Ήπειρο. Το πλοίο αγκυροβόλησε περίπου δύο χιλιόμετρα από τα κατεχόμενα από την Τουρκία σύνορα και ο Χάρης πήγε στην Άρτα, όπου φώναξε υπερήφανος κατά την είσοδό του στρατόπεδο των Ελλήνων: «Άγγλος Φιλλέλλην!», υπό τις ζητωκραυγές του πλήθους.

Στις 5 Απριλίου 1897, ο Harris έγραφε: «Φυσικά, ενεργώ από ελεύθερη επιλογή. Κανένας δεν με έπεισε να θέσω τη ζωή μου στην υπηρεσία των Ελλήνων · μάλλον οι καλοπροαίρετοι φίλοι με εμπόδισαν μέχρι τώρα να κάνω την προσφορά μου […] Το βήμα που κάνω μπορεί να φαίνεται σαν μια πράξη τρέλας σε πολλούς. Για μένα που έχω εξετάσει διεξοδικά το ζήτημα, αυτό είναι το λιγότερο που μπορεί να κάνει ένας έντιμος άνθρωπος για μια χώρα που αποζητά την ελευθερία της στο όνομα του σταυρού και η οποία προσβάλλεται και παρεμποδίζεται από κάθε μία από τις λεγόμενες πολιτισμένες δυνάμεις».

Ο ποιητής Λορέντζος Μαβίλης έγινε φίλος του Clement Harris.

Κατά τη διάρκεια της παρουσίας του στην Ελλάδα, έγραψε στη μητέρα του, Elizabeth Rachel Harris: «Αγαπητή μητέρα, είμαι τώρα εντελώς στο στοιχείο μου, μακριά από όλες τις άχρηστες υποχρεώσεις της σύγχρονης κοινωνίας, και το απολαμβάνω στο έπακρο».

Σε μία από τις επιστολές του προς την ετεροθαλή αδελφή του Siegfried Wagner, την Daniela Thode, έγραψε στις 9 Απριλίου 1897 τα εξής: «Ποιος ξέρει αν θα συναντηθούμε ξανά … Δεν θέλω να ανταλλάξω τη θέση μου με τίποτα στον κόσμο, αν και γνωρίζω καλά τους τοπικούς κινδύνους, ελπίζω μόνο ότι οι Έλληνες θα κερδίσουν τον πόλεμο, το οποίο φαίνεται τώρα αναπόφευκτο και αν δεν επιστρέψω, τουλάχιστον θα ξέρετε ότι έδωσα τη ζωή μου για την ελευθερία ενός λαού για τον οποίο έχω μάθει να εκφράζω τον θαυμασμό μου, και ότι εγώ, όπως τα παιδιά που με την πάροδο του χρόνου γίνονται ευγενείς και σπουδαίοι άντρες και άξιοι κληρονόμοι των ιστορικών προγόνων τους, θα τιμήσω τη χώρα «.

Σκοτώθηκε στις 23 Απριλίου 1897 σε ηλικία 25 ετών.

Η μονάδα του Harris προσεγγίσθηκε από τουρκικά στρατεύματα, τα οποία παρουσιάσθηκαν ως Έλληνες Ηπειρώτες, χαιρετώντας τους στρατιώτες και τους συντρόφους του Harris. Οι Τούρκοι μπήκαν στο στρατόπεδο, προσέγγισαν τη μονάδα του Harris και άνοιξαν πυρ εναντίον τους, ξεκινώντας τη μάχη στα Πέντε Πηγάδια στην Ήπειρο. Ο Harris οργάνωσε την υπεράσπιση της μονάδας και πολέμησε ως ήρωας. Αν και τραυματίστηκε νωρίς την ημέρα εκείνη, ο Harris αρνήθηκε να εγκαταλείψει τη θέση του, ακόμη και όταν πολλοί από τους συναδέλφους του άρχισαν να υποχωρούν από τις θέσεις τους. Έμεινε εκεί και πέθανε πολεμώντας, προσφέροντας ένα παράδειγμα ηρωισμού.

O Harris ετάφη στο νεκροταφείο της Αγγλικανικής Εκκλησίας του Αγίου Παύλου στην Αθήνα. Μια πλάκα στην εκκλησία μνημονεύει τον Clemens Harris.

Μια από τις τελευταίες φωτογραφίες του Clement Harris πριν από το θάνατό του.

Η οικογένεια του Harris έμαθε για όλα αυτά πολύ αργότερα. Οι London Times ανέφεραν στις 22 Μαΐου 1897: «Οι συγγενείς του κ. Clement Harris, που τραυματίσθηκαν σε μάχη με τα Ελληνικά στρατεύματα στην Ήπειρο, έλαβαν αυθεντικά νέα για το θάνατό του στις 23 Απριλίου στην Pente Pigadia».

Η ΕΕΦ έχει στη συλλογή της μια επιστολή που έστειλε ο αδελφός του Harris από την Αθήνα, για να ενημερώσει τους φίλους του στην Αγγλία για το θάνατο του και την τοποθέτηση αναμνηστικής πλάκας στην Αγγλικανική Εκκλησία του Αγίου Παύλου στην Αθήνα.

Harris (Walter B.) χειρόγραφη επιστολή προς τον «Αγαπητέ κ. Bowen», 3pp., folio, Αθήνα, 28 Δεκεμβρίου 1900, «Σας γράφω για να σας ενημερώσω για μια τελετή που έλαβε χώρα εδώ σήμερα και η οποία δεν μπορώ παρά να αισθάνομαι ότι θα ενδιέφερε την κοινότητα του Harrow. Αφορούσε την έγερση πλάκας στην Αγγλική εκκλησία που έχει αναγερθεί στη μνήμη του αδελφού μου Clement, ο οποίος … σκοτώθηκε στα Πέντε Πηγάδια στις 23 Απριλίου 1897, αγωνιζόμενος για τα δίκαια της Ελλάδας».

Ο θάνατος του Harris τιμήθηκε από τον Γερμανό ποιητή Stefan George στο ποίημα «Πέντε Πηγάδια» στη συλλογή του Der siebente Ring (Ο έβδομος δακτύλιος). Ο Stefan George (1868-1933), ήταν ένας επιφανής Γερμανός ποιητής, εκδότης και μεταφραστής.

Κατά τη διάρκεια της ζωής του, ο Clement Harris συνέθεσε αξιοσημείωτα κομμάτια για πιάνο, όπως το Il Penseroso e L’Allegro (από το έργο του Milton), ειδύλλια για βιολί, πιάνο και κλαρινέτο, για  τσέλο και πιάνο και τραγούδια.

Η Ελλάδα τίμησε τη μνήμη του Clement Harris με πολλούς τρόπους. Δεκαετίες μετά το θάνατό του δημοσιεύθηκαν ακόμη και καρτ ποστάλ με το πορτρέτο του. Το συμφωνικό ποίημα του Harris «Paradise Lost» εκτελέσθηκε επανειλημμένα στην Ελλάδα. Πρώτη φορά το 1937 στο αρχαίο Ωδείο της Αθήνας. Το 1999 εκτελέσθηκε στο Μέγαρο Μουσικής στην Αθήνα με την Ορχήστρα Χρωμάτων υπό τον Μίλτο Λογιάδη.

Μπορείτε να ακούσετε μια εκτέλεση του Paradise Lost εδώ.

Τα ημερολόγια του Harris εκδόθηκαν στη Γερμανική γλώσσα από τον μελετητή του Stefan George, Claus Bock.

Παραθέτουμε από το ημερολόγιό του Harris το ακόλουθο απόσπασμα:

“Die meisten freien Nachmittage verbrachte ich in der Bibliothek. Ein anderer Lieblingsaufenthalt war der Kirchhof. Ich mag mich besinnen, wie ich einmal auf dem-selben Stein, auf dem schon Byron gesessen und geträumt hatte, Tränen der Schwermut vergoss und wie dabei im Herzen die Sehnsucht erwachte, auch mein Name möge meinem Vaterland dereinst Ruhm und Ehre erwerben.“

(Eλεύθερη μετάφραση: «Τα περισσότερα από τα ελεύθερα απογεύματα μου τα πέρασα στη βιβλιοθήκη. Μια άλλη αγαπημένη παραμονή μου ήταν το νεκροταφείο, θυμάμαι ότι κάποτε έριξα δάκρυα μελαγχολίας στην ίδια πέτρα στην οποία είχε καθίσει ο Λόρδος Βύρων και ονειρευόταν, και πόσο αυτό ξύπνησε στην καρδιά μου την επιθυμία να μπορέσει το όνομά μου κάποια μέρα να αποκτήσει φήμη και δόξα για τη χώρα μου.»)

Το 1922-23 ο Siegfried Wagner συνέθεσε το συμφωνικό ποίημα Glück (Χαρά) ως μνημείο του Harris.

Μπορείτε να ακούσετε μια εκτέλεση του Glück εδώ.

Siegfried Wagner: Glück (αφιερωμένο στη μνήμη του Clement Harris)

Ο φιλελληνισμός απετέλεσε ένα ιδιαίτερα σημαντικό ρεύμα στην Γαλλία τον 18ο και 19ο αιώνα, που στήριξε την Επανάσταση του 1821 και τη σύσταση του σύγχρονου Ελληνικού κράτους.

Κατά τη διάρκεια του 18ου αιώνα η Αναγέννηση και ο Διαφωτισμός έχουν δημιουργήσει ένα ρεύμα επιστροφής στην κλασσική Ελλάδα, η οποία αναγνωρίζεται πλέον ως η μητέρα του δυτικού πολιτισμού. Πολλοί επιστήμονες, αρχαιολόγοι, ιστορικοί, διανοούμενοι, άνθρωποι των τεχνών, ταξιδεύουν στην Ελλάδα ως περιηγητές ήδη από τα τέλη του 18ου αιώνα και καταγράφουν στα αχνάρια του Παυσανία τον Ελληνικό πολιτισμό. Ιδιαίτερα εμβληματικό είναι το έργο του Γάλλου ακαδημαϊκού και πρέσβη της Γαλλίας στην Κωνσταντινούπολη, κόμη Σουαζέλ – Γκουφφιέ Choiseu l-Gouffier (1752-1817), με τίτλο: Voyage pittoresque de la Grèce.

Ο Σουαζέλ – Γκουφφιέ ήταν μαθητής του αρχαιολόγου και συγγραφέα Jean-Jacques Barthélemy, ο οποίος ενέπνευσε και τον Ρήγα Φεραίο στο έργο του για την Χάρτα.

Ο Σουαζέλ – Γκουφφιέ ανέλαβε στην πορεία το 1809 πρόεδρος του Ελληνόγλωσσου Ξενοδοχείου, μίας μυστικής προεπαναστατικής εταιρείας στη Γαλλία με στόχο την πνευματική αναγέννηση και διαφώτιση των Ελλήνων και την προετοιμασία εξέγερσης εναντίον των Τούρκων. Η πιο σημαντική δράση του Ξενοδοχείου, ήταν η αποστολή 40.000 όπλων σε Έλληνες ορεινών περιοχών στην Ήπειρο, Μακεδονία και Πελοπόννησο. Πολλοί ιστορικοί υποστηρίζουν ότι ο ίδιος ο Ναπολέων γνώριζε και στήριζε την δράση του Ξενοδοχείου.
Ο εμπνευστής του Ξενοδοχείου, και καταλύτης για την ίδρυσή του, φέρεται να είναι η Ελληνοκύπρια λόγια και διανοούμενη Ελισάβετ Σάντη Λουμάκη (ή Λομάκη) Σενιέ, σύζυγος του Γάλλου εμπόρου Σενιέ, και μητέρα των δύο φημισμένων Γάλλων ποιητών της εποχής, του μεγάλου νεοκλασικιστή Ανδρέα Μαρία Σενιέ (1762-1794), που καρατομήθηκε την παραμονή της πτώσης του Ροβεσπιέρου, και του Ιωσήφ Σενιέ (1764-1811). Στο διάσημο φιλολογικό σαλόνι της κυρίας Σενιέ ξεκίνησαν οι ζυμώσεις για την ίδρυση του Ξενοδοχείου.

Αξίζει να υπογραμμισθεί ότι στο Ξενοδοχείο συμμετείχε ο Έλληνας διπλωμάτης Γρηγόρης Ζαλύκης και ο Τσακάλωφ, ο οποίος το 1814 μετακόμισε από το Παρίσι στην Οδησσό, όπου το Ξενοδοχείο ουσιαστικά μετεξελίχθηκε στην Φιλική Εταιρεία.
To 1819 o φιλέλλην ζωγράφος Louis Dupre, επισκέπτεται την Ελλάδα και περιγράφει με ακρίβεια στιγμές της καθημερινότητας των Ελλήνων αλλά και τα πρώτα ηρωικά κατορθώματα των αγωνιστών του 1821.

Αλλά και πολλοί άλλοι Γάλλοι επιστήμονες προσέφεραν σημαντικό έργο στην Ελλάδα.

Το φύλλο της εφημερίδας Journal des Debats (Η Εφημερίδα των Δημοσίων Συζητήσεων) της 31 Αυγούστου 1821, αναφέρεται στο έργο του μεγάλου Γάλλου γεωγράφου, του Malte-Brun, ο οποίος κατέγραψε με λεπτομέρειες την γεωγραφία και όλα τα στοιχεία του πληθυσμού της Πελοποννήσου.

Το φύλλο της 27 Ιουλίου 1821 επίσης της εφημερίδας Journal des Debats αναφέρεται στο έργο ενός Γάλλου, ο οποίος κατέγραψε με λεπτομέρειες τα πολιτιστικά μνημεία της Αθήνας, εκφράζοντας φόβο για τις ζημίες που μπορούν να υποστούν κατά τις πολεμικές επιχειρήσεις.
Ιδιαίτερα σημαντική ήταν και η αποστολή Γαλλικού εκστρατευτικού σώματος, 15.000 ανδρών υπό την αρχηγία του στρατηγού Maison στην Πελοπόννησο (1828 – 1833), με σκοπό την απομάκρυνση του Ιμπραήμ και την υλοποίηση της Συνθήκης του Λονδίνου του 1827, για τη σύσταση Ελληνικού κράτους.

Μέρος της αποστολής ήταν 17 Γάλλοι επιστήμονες, γνωστοί ως «επιστημονική αποστολή του Μοριά» (Mission scientifique de Morée), οι οποίοι χαρτογράφησαν την Πελοπόννησο και τα νησιά του Αιγαίου, μελέτησαν τα αρχαία μνημεία και περιέγραψαν τα αποτελέσματα των ερευνών τους σε 6 βιβλία που παρέχουν σημαντικές πληροφορίες για την εποχή. Στην ομάδα αυτή συμμετείχε και ο αρχιτέκτων Guillaume Abel Blouet.

Έτσι λοιπόν κατά τις αρχές του 19ου αιώνα αναπτύσσεται στην κοινή γνώμη, η οποία λαμβάνει συστηματικά μία παιδεία εξόχως Ελληνοκεντρική, ένα κλίμα αγάπης για την Ελλάδα και τους Έλληνες που υποφέρουν στην Οθωμανική αυτοκρατορία. Το κλίμα αυτό κυριαρχεί στις τέχνες και περνά στη συνέχεια και στην πολιτική. Ενδεικτικό παράδειγμα είναι η εισήγηση στη Βουλή του 1816, του πολιτικού και μεγάλου φιλέλληνα Σατωβριάνδου, υπέρ της κατάργησης της δουλείας χριστιανικών πληθυσμών.

Η πρόταση αυτή, που υπερψηφίσθηκε, αναφέρεται στα δικαιώματα της ανθρωπότητας και τη διαγραφή της ντροπής στην Ευρώπη. Η μάστιγα της δουλείας και της αρπαγής Χριστιανών από Τούρκους αποτυπώθηκε με πολλούς τρόπους στην τέχνη. Τον τίτλο του φιλέλληνα τον οφείλει όμως ο Σατωβριάνδος κυρίως στο περίφημο «Υπόμνημα περί της Ελλάδος» (Note sur la Grėce, 1825), το οποίο αποτέλεσε φιλελληνικό μανιφέστο κατά τη διάρκεια της Επανάστασης.

Από τη στιγμή που η Ελληνική Επανάσταση έγινε γνωστή στη δυτική Ευρώπη, οι εφημερίδες άρχισαν να κατακλύζονται καθημερινά από ειδήσεις για τις πολεμικές επιχειρήσεις και τις πολιτικές εξελίξεις.

Η Γαλλική εφημερίδα La Quotidienne (Η Καθημερινή) της 12 Ιουνίου 1822, αναφέρεται για παράδειγμα σε σφαγές Ελλήνων από Τούρκους, ανακοινώνει την απελευθέρωση της Αθήνας, κλπ. Το ιδιαίτερα σημαντικό στοιχείο είναι ότι η έγκυρη αυτή εφημερίδα, χρησιμοποιεί για πρώτη φορά τον όρο «Ελλάδα» για να αναφερθεί στην Πελοπόννησο και την Στερεά που έχουν ελευθερώσει οι Έλληνες.

Άλλο φύλλο της Γαλλικής εφημερίδας Gazette de France (Η Εφημερίδα της Γαλλίας) της 16 Ιανουαρίου 1827, αναφέρεται στον Γάλλο αξιωματικό Φαβιέρο και άλλους φιλέλληνες που πολεμούσαν στην Αττική.

Eνώ το φύλλο της 15 Ιουνίου 1827, περιγράφει τις διαπραγματεύσεις του Γάλλου διοικητή De Rigny, με τον Rachid Πασά για την προστασία των Αθηναίων.

Το έντονο αυτό ενδιαφέρον για την Επανάσταση του 1821 αποτυπώθηκε και στην λογοτεχνία.

Από το 1821, συγγράφηκαν και κυκλοφορούσαν διεθνώς περισσότερα από 2000 φιλολογικά έργα (ποιήματα, θεατρικά έργα, φυλλάδια ιστορικού και πολιτικού περιεχομένου, κλπ.) που αναφέρονταν στην Επανάσταση των Ελλήνων, την οποία ύμνησαν γνωστοί ποιητές της εποχής. Όπως οι ακαδημαϊκοί Γκιρώ (Guiraud) και Καζιμίρ Ντελαβίν (Casimir Delavigne), ο Βίκτωρ Ουγκώ (Victor Hugo) και ο Αλφόνσος Λαμαρτίνος (Alphonse de Lamartine).

Στεκόμαστε σε δύο περιπτώσεις που αφορούν το Μεσολόγγι, το οποίο έδειξε στην κοινή γνώμη της Ευρώπης ότι η επική και ηρωική Ελλάδα των Θερμοπυλών ήταν ακόμη ζωντανή. Ενδεικτική είναι μία επιστολή του Ιταλού συνθέτη Pacini (ο οποίος ζούσε μόνιμα στο Παρίσι). Με αυτήν προσφέρει τα έσοδα από την πώληση του μουσικού του έργου για το Μεσολόγγι αντί ενός φράγκου ανά αντίτυπο, έτσι ώστε τα χρήματα να διατεθούν υπέρ της Ελληνικής Φιλανθρωπικής Επιτροπής, καθώς και την απάντηση της.

Ένα εμβληματικό δράμα σχετικά με το Μεσολόγγι, ήταν και το τρίπρακτο «η τελευταία ημέρα στο Μεσολόγγι». Αντίτυπο του έργου αυτού είχε περίοπτη θέση στην προσωπική βιβλιοθήκη του μέλους της βασιλικής οικογένειας Marie-Caroline de Bourbon-Sicile, δούκισσας του Berry (1798-1870).

Παράλληλα, στις αρχές της δεκαετίας του 1820, φιλοτεχνήθηκαν πολλά εικαστικά έργα με θέματα εμπνευσμένα από την Ελληνική Επανάσταση και τα δεινά των αγωνιζομένων Ελλήνων. Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση του νεαρού τότε ζωγράφου Ευγενίου Ντελακρουά (Eugene Delacroix), με τα συγκλονιστικά έργα του «Η καταστροφή της Χίου» και η «Η Ελλάδα επί των ερειπίων του Μεσολογγίου».

Ένας μεγάλος αριθμός ζωγράφων υλοποίησαν σειρά έργων σε λάδι, χαρτί, μέταλλο ή ταπισερί, που παρουσιάζουν αγωνιστές του 1821, σκηνές σύγκρουσης Ελλήνων με Τούρκους, Έλληνες πρόσφυγες, όρκο και αναχώρηση Έλληνα μαχητή, κλπ.

Η αλληλεγγύη προς τους Έλληνες εκδηλώθηκε όμως και σε πρακτικότερο επίπεδο, με τη σύσταση φιλελληνικών επιτροπών (κομιτάτων), στις οποίες συμμετείχαν διακεκριμένες προσωπικότητες της εποχής. Τα κομιτάτα προσέφεραν βοήθεια στους επαναστατημένους Έλληνες. Περιέθαλπαν τους πρόσφυγες που είχαν καταφύγει στην Ευρώπη, διευκόλυναν με χρηματικά ποσά τη μετάβαση εθελοντών στην Ελλάδα και διοργάνωναν εράνους για τη συλλογή χρημάτων που αποστέλλονταν στην Ελλάδα ή χρησιμοποιούντο για την εξαγορά Ελλήνων αιχμαλώτων και σκλάβων.
Γάλλοι φιλέλληνες μέλη της πρώτης Γαλλικής επιτροπής με τίτλο «Εταιρεία Χριστιανικής Ηθικής» ήταν δυο γερουσιαστές. Ο πρόεδρός της, δούκας ντε λα Ροσφουκώ-Λιανκούρ (de la Rochefoucault-Liancourt) και ο δούκας ντε Μπρειγ (De Broglie – de Breuil), καθώς και βουλευτές και τραπεζίτες.

Στα μέλη της συμπεριλαμβάνονταν επίσης Έλληνες που ζούσαν στο Παρίσι, όπως ο Αδαμάντιος Κοραής. Η επιτροπή διοργάνωνε εράνους στους οποίους συνεισέφεραν επώνυμοι, αλλά και απλοί άνθρωποι.

Τον Φεβρουάριο του 1825 ιδρύθηκε στο Παρίσι η «Φιλανθρωπική Επιτροπή υπέρ των Ελλήνων». Μια νέα φιλελληνική οργάνωση με πολύ ευρύτερους στόχους, η οποία απέβλεπε στη συλλογή χρημάτων με εράνους για την παροχή βοήθειας στους Έλληνες και στον στρατιωτικό τομέα. Παράλληλα, η «Εταιρεία της Χριστιανικής Ηθικής» συνέχισε να βοηθά, ιδιαίτερα στον τομέα της παιδείας, αναλαμβάνοντας την εκπαίδευση στη Γαλλία ορφανών Ελληνόπουλων και αποστέλλοντας το μέλος της και επιφανή εκπαιδευτικό Ντυτρόν (Dutrone) στην Ελλάδα, για να προσφέρει τις υπηρεσίες του στην οργάνωση σχολείων. Στην έκθεσή μπορείτε να δείτε ένα ιδιαίτερα εμβληματικό πίνακα που απεικονίζει τον νεαρό γιό του πυρπολητή Κανάρη στο Παρίσι να εκπαιδεύεται από λόγιο.

Ανάλογη φιλελληνική κίνηση παρατηρήθηκε και σε άλλες πόλεις. Όπως στη Μασσαλία, στη Λυών και στο Στρασβούργο.
Τα κομιτάτα, και πολλά στελέχη της Γαλλικής κυβέρνησης ήταν σε διαρκή επαφή με τους Έλληνες. Ακολουθεί μία επιστολή του 1824 του Δημητρίου Υψηλάντη προς τον Υπουργό Δικαιοσύνης της Γαλλίας, από τον οποίο ζητά την υποστήριξη της Γαλλικής κυβέρνησης. Μάλιστα ο Υψηλάντης είχε ως στενό συνεργάτη τον Γάλλο φιλέλληνα Ολιβιέ Βουτιέ, ο οποίος πολέμησε ως συνταγματάρχης, και στη συνέχεια στρατηγός, του Ελληνικού στρατού στην κατάληψη της Τρίπολης και της Αθήνας, και βοήθησε στην χρήση πυροβολικού.

Το φιλελληνικό αυτό κλίμα είχε περάσει πλέον σε όλη την Γαλλική κοινωνία. Σχεδόν κάθε σπίτι είχε ένα ή περισσότερα αντικείμενα σχετικά με την Ελλάδα και τον αγώνα των Ελλήνων. Συχνά ένα μέρος από τα έσοδα από το εμπόριο των αντικειμένων αυτών χρηματοδοτούσε δράσεις υπέρ των Ελλήνων.
Για παράδειγμα, έχουν καταγραφεί περίπου 150 διαφορετικοί τύποι από μπρούτζινα επιτραπέζια ρολόγια με αγωνιστές του 1821 και σκηνές σχετικές με τον αγώνα των Ελλήνων.

Πολλών ειδών πορσελάνινα σερβίτσια με αντίστοιχη πληθώρα απεικονίσεων. Διακοσμητικά βάζα και πορσελάνινα αγαλματίδια, κουτιά αποθήκευσης, αλλά και επιτραπέζια παιχνίδια και βεντάλιες με φιλελληνικά θέματα που χρησιμοποιούσαν οι κυρίες στη Γαλλία. Όλα αυτά μπορείτε να τα δείτε στην έκθεση.

    

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει μία αναμνηστική φιλελληνική βεντάλια από τη συναυλία της 28ης Απριλίου 1826 στο Vauxhall (βοξαλ) του Παρισιού, που αποτέλεσε κορυφαία στιγμή της φιλελληνικής κίνησης στη Γαλλία και χαρακτηρίστηκε το κοσμικότερο γεγονός της εποχής. Όλες οι γνωστές κυρίες της αριστοκρατίας ανέβηκαν τότε στη σκηνή και τραγούδησαν για χάρη του ελληνικού λαού. Η μια όψη της βεντάλιας αναφέρει «Cantate chantée au concert du Vauxhall», και την επιγραφή: «A la Patrie. Mourons pour la défendre et vivons pour l’aimer». Αριστερά σημαία με σταυρό και δεξιά κέρας Αμαλθείας από το οποίο ρέουν τα έσοδα από τις γενναιόδωρες προσφορές των φιλελλήνων. Στην άλλη όψη αναφέρονται τα ονόματα των συντελεστών.

Η ΕΕΦ, σε συνεργασία με την Γαλλική πρεσβεία στην Ελλάδα, τίμησε την μνήμη όλων αυτών των επωνύμων και ανωνύμων ανθρώπων που στήριξαν με πάθος τον αγώνα της Ελλάδας με εκδήλωση και συναυλία φιλελληνικής μουσικής στις 13 Ιουνίου 2019.
Η δράση των φιλελλήνων καταγράφεται σε ιδιαίτερα σημαντική επιστολή που στέλνει ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης στον γιό του Ιωάννη στις 8 Ιουλίου 1826, και μεταξύ άλλων αναφέρει «… μου γράφει ο πρόεδρος των κομιτάτων της Ευρώπης ότι να του γράψω να μου στείλει ότι θέλω, τροφάς, άρματα και ότι άλλο, φθάνει μόνο να κινούμεθα και ημείς και να μην κοιμούμεθα …».

 

 

Ο Paul Emil Jacobs (20 Αυγούστου 1802 – 6 Ιανουαρίου 1866), ήταν ένας κορυφαίος οριενταλιστής καλλιτέχνης στη Γερμανία, γνωστός για τα οριενταλιστικά του θέματα, τα πορτρέτα και τα γυμνά, καθώς και τα θέματα της κλασσικής μυθολογίας.

Ο Paul Emil Jacobs ήταν ο γιος του φιλόλογου Frederick Jacobs. Έλαβε την καλλιτεχνική του κατάρτιση στην Ακαδημία Καλών Τεχνών του Μονάχου και έγινε γνωστός για την ζωγραφική του Ερμή και του Άργου (από την Κλασική Μυθολογία). Το 1824 πήγε στη Ρώμη, όπου του προσέλκυσε την προσοχή των κριτικών με τον πίνακα «Η ανάληψη του Λάζαρου». Το 1836 υλοποίησε μια σειρά από ιστορικά έργα ζωγραφικής στο Welfenschloss στο Ανόβερο.

Ο Jacobs ήταν γνωστός για την αριστοτεχνία του στα γυμνά, που εκφράζεται ιδιαίτερα στην εκπροσώπηση οριενταλιστικών θεμάτων σχετικών με την «Αγορά σκλάβων» (σκλαβοπάζαρο) ή στον ύπνο και το ξύπνημα γυμνών αγοριών.

Χαριτωμένες απεικονίσεις του θηλυκού σώματος περιλαμβάνουν την «Ομορφιά κοπέλας σε χαρέμι στην τουαλέτα της». Η εικόνα του Scheherezade από τις Αραβικές νύκτες είναι γνωστή για τα φωτεινά εφέ του. Ο Αλή Πασά απεικονίστηκε από τον Jacobs σε μια στιγμή χαλαρής οικειότητας με την Κυρά Βασιλική.

Όπως πολλοί Ευρωπαίοι της γενιάς του, ο Jacobs ήταν ένα Φιλέλλην που υποστήριξε τον αγώνα των Ελλήνων για την Ανεξαρτησία τους, που έλαβε χώρα όταν ήταν στα πρώτα στάδια της καλλιτεχνικής του σταδιοδρομίας. Αυτό εκδηλώθηκε με διάφορα έργα ζωγραφικής που δείχνουν εμβληματικές εικόνες «Ελλήνων Αγωνιστών της Ελευθερίας», αξιόλογες και δυνατές σκηνές από τον αγώνα των Ελλήνων για την Ανεξαρτησία τους και σκηνές που δείχνουν Έλληνες σκλάβους.

Ο Jacobs ήταν επίσης ζωγράφος πορτρέτων. Τα λιθογραφημένα πορτρέτα του περιλαμβάνουν τον Goethe, τον Karl Gottlieb Bretschneider και τον Döring.

Το 1844, ο Jacobs δημιούργησε το μνημειώδες έργο «Γολγοθάς», για την εκκλησία του Αγίου Αυγουστίνου στη γενέτειρά του Γκότα. Το έργο απομακρύνθηκε από τον Άγιο Αυγουστίνο το 1939, και από το 1998 βρίσκεται στην εκκλησία του Hohenleuben.

Ο Jacobs παντρεύτηκε την Louise Jahn και ο εγγονός του Emil Jacobs (1868-1940) ήταν βιβλιοθηκάριος και επικεφαλής της βιβλιοθήκης στο Πανεπιστήμιο του Freiburg.

Το καλλιτεχνικό του έργο που είχε φιλελληνική έμπνευση, είχε ισχυρό αντίκτυπο στην Ευρώπη και ενέπνευσε πολλές γενιές Ελλήνων και Φιλελλήνων σε όλο τον κόσμο.

Η ΕΕΦ διαθέτει 4 εμβληματικάς έργα του Paul Emil Jacobs στη συλλογή της και θα προετοιμάσει τους επόμενους μήνες μια εκδήλωση στην Αθήνα για να τιμήσει αυτόν τον σπουδαίο ζωγράφο και τη συμβολή του στον Ελληνισμό και το φιλελληνισμό.

 

Το μνημείο του Paul Emil Jacobs στην Gotha

 

Πίνακες του Paul Emil Jacobs στη συλλογή της ΕΕΦ

 

 

Ο Αμερικανικός λαός συνέβαλε καθοριστικά στην καλλιέργεια του φιλελληνικού κινήματος διεθνώς, και ο φιλελληνισμός σημάδεψε την πολιτική, κοινωνική και ακαδημαϊκή ζωή στις Ηνωμένες Πολιτείες την δεκαετία του 1820, η οποία γνώρισε έναν «ελληνικό πυρετό». Πολλοί φιλέλληνες έδρασαν στην Αμερική, συγκέντρωσαν και έστειλαν επανειλημμένα χρήματα και βοήθεια, ενώ άλλοι συμμετείχαν ενεργά στον απελευθερωτικό αγώνα στην Ελλάδα.

Ο μεγαλύτερος Αμερικανός φιλέλλην ήταν ο Dr Samuel Gridley Howe. Ο μεγάλος αυτός άνθρωπος, αλλά και οι άλλοι σύντροφοι και συναγωνιστές του Αμερικανοί φιλέλληνες, έχουν ταυτιστεί με όλα τα σημαντικά γεγονότα που βίωσε η Ελλάδα την δεκαετία του 1821.

Ο Dr. Samuel Gridley Howe (1801 – 1876) σπούδασε ιατρική στο Harvard και στο Brown στη Βοστώνη. Ο θαυμασμός του προς τον Λόρδο Βύρωνα και τον Ελληνικό πολιτισμό, αλλά και η δράση των φιλελληνικών κομιτάτων στην Αμερική, τον ώθησαν να ταξιδεύσει στην Ελλάδα το 1824 και να προσφέρει σημαντικές υπηρεσίες στον αγώνα των Ελλήνων.

Τα Αμερικανικά κομιτάτα οργάνωναν διαρκώς ομιλίες, εκδηλώσεις, χοροεσπερίδες, θεατρικές παραστάσεις, και εράνους, τύπωναν φυλλάδια και προκηρύξεις με στόχο να ενισχύσουν τον απελευθερωτικό αγώνα των Ελλήνων.

Το φιλελληνικό κίνημα ξεκίνησε στις ΗΠΑ με την προώθηση από τον σημαντικό φιλέλληνα Αμερικανό ακαδημαϊκό και πολιτικό Edward Everett της έκκλησης που έστειλε τον Μάρτιο 1821 ο Μαυρομιχάλης και η Μεσσηνιακή Σύγκλητος προς τον Αμερικανικό λαό.

Η φιλελληνική αυτή δυναμική και η στήριξη του Edward Everett ωθεί τον Dr. Howe το 1824 να έρθει στην Ελλάδα, λίγο μετά από τον φίλο του Jonathan Peckam Miller. Στην Ελλάδα ο Dr. Howe έλαβε μέρος στην επανάσταση ως στρατιωτικός ιατρός στην πρώτη γραμμή τόσο στα πεδία των μαχών, όσο και κατά τη διάρκεια ναυτικών επιχειρήσεων. Στη συνέχεια αναλαμβάνει καθήκοντα στρατιωτικού ιατρού στην ναυαρχίδα του Ελληνικού στόλου (ΚΑΡΤΕΡΙΑ) και έφορος των ιατρών όλων των πλοίων. Η γενναιότητα και ικανότητα του ως διοικητή, του προσέδωσαν τον ευφημιστικό τίτλο Λαφαγιέτ της Ελληνικής Επαναστάσεως (σε αναλογία με τον διάσημο Γάλλο στρατηγό και άλλο μεγάλο φιλέλληνα της εποχής). Ο Dr. Howe στήριξε το φιλελληνικό κίνημα στις ΗΠΑ με επιστολές προς τα φιλελληνικά κομιτάτα και στον τύπο στην Αμερική, αλλά και με συγγραφικό έργο που αποτελεί σημαντική ιστορική πηγή. Οργάνωσε και διοίκησε νοσοκομεία στον Πόρο και στο Ναύπλιο. Σχεδίασε σύστημα στρατιωτικής υγειονομικής επιμελητείας, το οποίο περιελάμβανε μονάδες παροχής πρώτης ιατρικής βοήθειας στο πεδίο της μάχης και σχεδιασμό για αποστολή των τραυματιών σε σταθερό νοσοκομείο.

Στην Ελλάδα συνεργάζεται με άλλους δύο μεγάλους Αμερικανούς φιλέλληνες και στενούς φίλους του. Τον Georges Jarvis και τον Jonathan Peckam Miller.

Ο Georges Jarvis έφθασε στην Υδρα το 1822 και κατετάγη στο ναυτικό. Έλαβε μέρος σε 13 ναυμαχίες με τον Τομπάζη και τον Μιαούλη. Στη συνέχεια μετέβη στο Μεσολόγγι όπου ανέλαβε υπασπιστής του Λόρδου Βύρωνα και εκπαιδευτής του λόχου των Σουλιωτών. Μετά τον θάνατο του Βύρωνος ανέλαβε την διοίκηση του λόχου αυτού και διηύθυνε τα οχυρωματικά έργα στο Μεσολόγγι με τον μηχανικό Cussings.

Ο Georges Jarvis κράτησε τα προσωπικά αντικείμενα του Βύρωνος. Μετά τον θάνατό του Jarvis το 1827, τα αντικείμενα αυτά πέρασαν στον Dr Howe. Από αυτά τα αντικείμενα ένα μεγάλο μέρος ανήκει στη συλλογή που διαχειρίζεται η Εταιρεία για τον Ελληνισμό και τον Φιλελληνισμό. ενώ την εμβληματική περικεφαλαία του Βύρωνος, δώρισε η εγγονή του Howe το 1926 στο Ιστορικό Μουσείο.

Τόσο ο Howe όσο και οι Jarvis και Miller δεν έλαβαν ποτέ χρήματα από την Ελληνική κυβέρνηση. Έζησαν με απίστευτες στερήσεις και κακουχίες. Ο Howe περιγράφει τις πορείες τους στα βουνά, όπου ο ίδιος κουβαλούσε το όπλο του, γιαταγάνι και 2 πιστόλια στη ζώνη του, και την τσάντα με τα ιατρικά του εργαλεία. Περνούσαν μέρες άυπνοι, τρώγοντας αγριόχορτα και σαλιγκάρια στα βουνά και κοιμόντουσαν στο χώμα με σκέπασμα μία κάπα. Ο Howe αναφέρει σε επιστολή στον πατέρα του ότι μία νύκτα έκανε δουλεύοντας τόσες εγχειρήσεις όσες θα ήθελε χρόνια για να κάνει στην Αμερική.

Ο Jarvis είχε λάβει βαθμό συνταγματάρχη και χρηματοδοτούσε μία ομάδα 50 επίλεκτων πολεμιστών που πολέμησε γενναία σε πολλές μάχες. Όταν έφθασε ο Ιμπραήμ στην Πελοπόννησο ο Jarvis και ο Howe ζητούν να πάνε στην πρώτη γραμμή στη Μεσσηνία. Μετά από σφοδρές συγκρούσεις, ο Howe σώζεται, αλλά ο Jarvis εγκλωβίζεται και συλλαμβάνεται αιχμάλωτος με άλλους 1000 Έλληνες. Ο Ιμπραήμ του προσφέρει 100 δολάρια τον μήνα αμοιβή και διπλό μισθό στους στρατιώτες του για να αλλάξουν στρατόπεδο. Αρνούνται όλοι. Όπως γράφει Dr. Howe στο ημερολόγιο του οι αιχμάλωτοι ελευθερώθηκαν με συμφωνία ανταλλαγής αιχμαλώτων.

Ο Jarvis έλαβε τον βαθμό του υποστρατήγου και συνέχισε τον αγώνα με τον Κολοκοτρώνη και μετά με τον Καραϊσκάκη. Στη μάχη του Φαλήρου πολέμησε στο πλευρό του Καραϊσκάκη και ήταν δίπλα του μέχρι τον θάνατό του.

Ο Jarvis πέθανε το 1828 στο Άργος από τύφο, όπου τάφηκε με τιμές.

Μετά την ναυμαχία στο Ναβαρίνο η κυβέρνηση ζητά από τον Dr. Samuel Gridley Howe να επιστρέψει για λίγο στην Αμερική για να παρουσιάσει την κατάσταση στην Ελλάδα. Στην Αμερική εργάζεται πυρετωδώς για την αναζωπύρωση του φιλελληνικού κινήματος. Συγγράφει ένα βιβλίο για τον Ελληνικό αγώνα το οποίο έρχεται δεύτερο σε πωλήσεις μετά το Harold Child του Βύρωνος. Ο Howe περιοδεύει σε όλες τις πολιτείες και συγκεντρώνει μεγάλα ποσά με τα οποία στέλνονται 8 πλοία με ιματισμό και τρόφιμα προς τους Έλληνες. Αυτή είναι η μεγαλύτερη βοήθεια που έλαβε η Ελλάδα από το εξωτερικό την περίοδο εκείνη. Ο Howe επιστρέφει στην Ελλάδα και διαχειρίζεται με υποδειγματικό τρόπο τη διανομή της βοήθειας.

Την ίδια περίοδο επιλέγει μία ομάδα από 700 περίπου πρόσφυγες, τους οποίους μισθοδοτεί επί μήνες για να κτιστεί το λιμάνι στην Αίγινα με δικές του δαπάνες. Αμέσως μετά ο Καποδίστριας του παραχωρεί 10.000 στρέμματα στα Εξαμίλια Κορίνθου, όπου οργάνωσε μία πρότυπη αγροτική κοινότητα στην οποία έδωσε το όνομα Washingtonia. Σε αυτήν μετέφερε 200 πρόσφυγες που βρήκαν κατοικία, ενώ προσέλαβε και 200 εργάτες. Επίσης ίδρυσε ορφανοτροφείο και σχολείο.

Για το έργο του τιμήθηκε από τον Οθωνα με τον Σταυρό του Σωτήρος.

Το 1831 ο Howe επιστρέφει στη Βοστώνη και ιδρύει το πρώτο σχολείο για τυφλούς στις Ηνωμένες Πολιτείες, του οποίου διετέλεσε διευθυντής για 30 χρόνια. Το έργο του συνέχισε ο γαμβρός του, Έλληνας Μιχαήλ Ανάγνος. Το 1848 δημιουργεί ένα ανάλογο σχολείο για άτομα με διανοητικές διαταραχές.

Ο Howe ήταν ένας φλογερός φιλέλλην, αλλά και ένας μεγάλος επιστήμων, φιλάνθρωπος, ουμανιστής, πολέμιος της δουλείας και αγωνιστής της ελευθερίας.

Η αγάπη του Howe για την Ελλάδα είναι συνεχής και έτσι έρχεται και πάλι στην Ελλάδα με αφορμή την Κρητική Επανάσταση 1866 / 1867. Αυτή τη φορά φέρνει την γυναίκα του και τις δύο κόρες του. Για να δούμε τον αντίκτυπο που είχε η επανάσταση στην Κρήτη διεθνώς, υπενθυμίζουμε το έργο του Ιουλίου Βέρν. Την εποχή αυτή ο Ιούλιος Βέρν συγγράφει το έργο του 20.000 λεύγες υπό την θάλασσα, το οποίο γίνεται best seller διεθνώς. Στο έργο αυτό ο καπταιν Νεμο έχει βρει ένα τεράστιο θησαυρό τον οποίο μεταφέρει στη Μεσόγειο. Όταν ο ναυτίλος φθάνει στα παράλια της Κρήτης, το παραδίδει στους Κρήτες για την ενίσχυση του αγώνα τους. Μάλιστα όταν ο Νέμο κατεβαίνει στο σαλόνι του Ναυτίλου,οι τοίχοι του κοσμούνται με τιμώμενα πρόσωπα τις εμβληματικές μορφές των Ουάσιγκτον, Λίνκολν και Μπότσαρη.

Και μπορεί ο Νέμο να μην έφθασε ποτέ στην Κρήτη, όμως έφτασε ο Howe και η Ευρωπαϊκή μοίρα του Αμερικανικού ναυτικού, γνωστή σήμερα ως 6ος στόλος και η βοήθειά τους προς τον Κρητικό πληθυσμό ήταν καθοριστική.

Ο Howe είχε συγκεντρώσει μεγάλα ποσά από εράνους και έφερε βοήθεια για τους πρόσφυγες κατά την Κρητική Επανάσταση. Μάλιστα, επισκέφθηκε ο ίδιος με κίνδυνο την Κρήτη όπου ίδρυσε αποθήκη τροφίμων και ιματισμού για τους πρόσφυγες.

Ο Αμερικανικός φιλελληνισμός συνέχισε να αναπτύσσεται όλον τον 19ο και τον 20ο αιώνα. Ενδεικτικά αναφέρουμε επιστολή του Στρατηγού και μέλους του Κογκρέσου, William Rosecrans, που ταυτίζεται το 1891 με τον ήρωα Μάρκο Μπότσαρη από το εμβληματικό ποίημα του 19ου αιώνα του Fitz-Greene Halleck.

Ενδεικτικό είναι ότι Αμερικανοί και Ελληνοαμερικανοί φιλέλληνες εθελοντές πολέμησαν στον πόλεμο του 1912-1913 με τον Ελληνικό στρατό. Μάλιστα η σημαία του λόχου τους βρίσκεται σήμερα στο Ιστορικό Μουσείο.

Ο Howe, ο Jarvis, o Miller και εκατοντάδες άλλοι Αμερικανοί φιλέλληνες προσέφεραν πολλά στον αγώνα για την ανεξαρτησία της Ελλάδος και τους αξίζουν ιδιαίτερες τιμές.

 

Σύντομα βιογραφικά σημειώματα σημαντικών Αμερικανών φιλελλήνων

Georges Jarvis (ή «Γεώργιος Ζέρβης ο Αμερικανός», όπως υπέγραφε ο ίδιος). Γιος Αμερικανού διπλωμάτη στην Ευρώπη. Ήλθε στην Ελλάδα τον Απρίλιο του 1822. Μέχρι το 1824 έλαβε μέρος σε 13 ναυτικές επιχειρήσεις του υδραίικου στόλου. Συνεργάστηκε με τον Λόρδο Βύρωνα, τον Μαυροκορδάτο, τον Κολοκοτρώνη (από το 1825) και τον Καραϊσκάκη (από το 1826). Στη μάχη του Φαλήρου πολέμησε στο πλευρό του Καραϊσκάκη. Οργάνωσε και χρηματοδοτούσε ομάδα 50 επίλεκτων πολεμιστών. Πολέμησε με Ελληνική ενδυμασία στη Στερεά Ελλάδα και την Πελοπόννησο, τραυματίστηκε πολλές φορές, πιάστηκε αιχμάλωτος από τον Ιμπραήμ και ελευθερώθηκε. Έλαβε τον βαθμό του Υποστρατήγου. Πέθανε τον Αύγουστο του 1828 στο Άργος, όπου τάφηκε με τιμές.

Ο Jonathan Peckam Miller (1796 – 1847). Στρατιωτικός. Ήλθε στην Ελλάδα το 1824 ως εκπρόσωπος των φιλελληνικών κομιτάτων των ΗΠΑ και για μία διετία πολέμησε με υποδειγματική γενναιότητα στο πλευρό των Ελλήνων φορώντας την ελληνική ενδυμασία. Η δημοσιευμένη αλληλογραφία του αποτελεί σημαντική πηγή πληροφοριών για την επανάσταση. Έλαβε τον βαθμό του συνταγματάρχη. Υπερασπίσθηκε το Μεσολόγγι κατά την πολιορκία και περιέγραψε την έξοδο. Πολέμησε ηρωικά με τον Δ. Υψηλάντη και τον Μακρυγιάννη στην μάχη των Μύλων. Συνεργάσθηκε με τον Dr Howe για την διανομή της Αμερικανικής βοήθειας στην Ελλάδα. Πριν φύγει από την Ελλάδα, υιοθέτησε ορφανό Έλληνα, τον Lucas Miltiadis Miller, ο οποίος ήταν ο πρώτος Ελληνοαμερικανός βουλευτής στο αμερικανικό Κογκρέσο.

Edward Everett (1794 – 1865) Αμερικανός πολιτικός και ακαδημαϊκός. Ηγετική φυσιογνωμία του φιλελληνικού κινήματος στις ΗΠΑ (1821-1828). Προώθησε τη διεθνή έκκληση του Πετρόμπεη Μαυρομιχάλη για τον Αγώνα της ανεξαρτησίας, βάσει της οποίας εξαγγέλθηκε το περίφημο δόγμα Μονρόε το 1822. Εκλέχθηκε βουλευτής, κυβερνήτης Μασαχουσέτης, υπουργός Εσωτερικών και γερουσιαστής.